یارانه چه کسانی حذف می‌شود؟

یکی از بزرگترین مشکلات دولت یازدهم در سال 93 را می‌توان سرنوشت قانون هدفمندسازی یارانه‌ها و اجرای فاز دوم آن دانست که از 27 آذر که رییس‌جمهور لایحه بودجه سال آینده را به مجلس تقدیم کرده، با واکنش‌های فراوان نمایندگان مواجه شده است.

دولت در ماه‌های گذشته در چندین نوبت اعلام کرده که با روش کنونی، توان مالی پرداخت یارانه‌های نقدی به مردم را ندارد و به گفته مسوولان، حتی اگر قیمت حامل‌های انرژی افزایش یابد، باز هم نمی‌توان از پس هزینه سرسام‌آور پرداخت یارانه‌های نقدی برآمد.

اکنون دولت ماهانه 3500 میلیارد تومان یارانه نقدی به مردم پرداخت می‌کند و بر اساس آمارهای موجود، حدود 18 میلیون خانوار در کشور نیز یارانه دریافت می‌کنند که مجلس با تعیین مهلت سه‌ماهه از دولت خواسته 30 درصد از دهک‌های پردرآمد را که باید شناسایی و از فهرست دریافت یارانه حذف کند. به عبارت دیگر، یعنی حدود 4 تا 5 میلیون خانوار باید از فهرست دریافت یارانه حذف شوند.

نمایندگان مجلس در خانه ملت برای اصلاح یارانه و حذف دهک‌های پردرآمد سه طرح صدور کارت اعتباری، بن کالا و ارتقای بیمه همگانی را به عنوان جایگزین‌های یارانه نقدی پیشنهاد داده‌اند.

دهک‌های پردرآمد چه کسانی هستند؟

به گفته احمد میدری، معاون وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی، معیاری که برای حذف گروه‌ها در نظر گرفته می‌شود، تنها درآمد نیست؛ بلکه ترکیبی از ثروت و درآمد است. در واقع کسانی که ثروتشان به اندازه‌ای است که می‌توانند حداقل نیاز خود را تامین کنند، از دریافت یارانه حذف می‌شوند. برای این کار، وزارت تعاون مبنایی برای خط فقر تعیین خواهد کرد و نه‌تنها اطلاعات فردی، بلکه اطلاعات مربوط به روابط خانوادگی را هم مشخص می‌کند تا براساس درآمد و ثروت خانواده، اقشار بالای این خط از دریافت یارانه حذف شوند.

میدری می‌گوید: در ایران بهترین راه استفاده از اطلاعات بانکی و ملکی افراد است؛ چراکه دقت بالاتری دارد. به طور مثال اطلاعات خودرو برای حذف دهک‌ها مناسب نیست. چون هستند افرادی که با خودرو نسبتا‌ گران قیمت در وزاتخانه‌ای راننده هستند، بنابراین به اطلاعات خودرو نمی‌توان اکتفا کرد. اما حساب بانکی با درصد خطای کمتری می‌تواند ملاک ثروتمندی افراد باشد.

دارندگان خودروهای وارداتی بعد از سال 2005 که ارزش آنها بیش از 100 میلیون تومان است، جزو حذفی‌های لیست دریافت یارانه هستند. همچنین 300هزار نفر هم بالای 50میلیون تومان از بانک‌ها وام گرفته‌اند که احتمالا یارانه آنها هم حذف خواهد شد. به جز این، نوع خودرو، مسافرت‌های خارجی و نوع شغل هم در معیارهای شناسایی دهک‌های پر درآمد قرار دارد.

اجرای این روش‌های برای شناسایی افراد پولدار خالی از اشکال نیست، زیرا در نظر بگیرید اکنون وام مسکن جوانان 50 میلیون تومان تعیین شده که اگر بخواهیم این مساله را ملاک قرار دهیم، بسیاری از کسانی که تازه تشکیل خانواده می‌دهند، به خودی خود از لیست یارانه‌بگیران حذف خواهند شد؛ در حالی که اکثر آنها حتی توان بازپرداخت اقساط ماهانه چنین وام‌هایی را ندارند.

همچنین هستند نمایشگاه‌دارانی که سند خودروهای وارداتی را تا یافتن مشتری مناسب به نام خود و یا حتی کارگرانشان می‌زنند و از این رهگذر چند میلیونی در آینده سود می‌کنند؛ در حالی که اگر با این ملاک بخواهیم ثروت افراد را بسنجیم، در اصل حق کارگری را که درآمدش به زور کفاف مخارج این روزها را می‌دهد، ظلم کرده‌ایم.

با این حال، میدری می‌گوید که رقم دریافتی حقوق ملاک نیست، بلکه حکم حقوقی و عنوان شغلی است که برای حذف افراد از لیست یارانه‌بگیران ملاک قرار می‌گیرد، بنابراین کارمندانی که با اضافه حقوق به رقم مشخصی از دریافتی می‌رسند، ممکن است همچنان یارانه‌بگیر باقی بمانند. از طرف دیگر 5 درصد از کارمندان دولت حقوق بالای 2 میلیون تومان دریافت می‌کنند، اما از آنجایی که حذف کردن تمام آنها سخت است، کسانی که بیشتر از این درآمد دارند، حذف می‌شوند. از سوی دیگر، یک میلیون و 700 هزار شغل دارای صنف ثبت شده که از این تعداد 120 هزار شغل، درجه یک هستند و احتمالا از فهرست دریافت یارانه حذف می‌شوند.

هدفمندی در مجلس

در چند روز گذشته هدفمندی یارانه‌ها به صحن علنی مجلس رسید و مورد بررسی نمایندگان در کمیسیون‌های تخصصی قرار گرفت. کلیات این طرح برای اجرا در مرحله دوم در دست اعضای کمیسیون اقتصادی است و آنان دو پیشنهاد به منظور اجرای کلیات آن ارائه دادند.

به گفته رحیم زارع، سخنگوی کمیسیون اقتصادی، براساس نظر کمیسیون اقتصادی، یارانه نقدی و غیرنقدی باید به خانواده‌هایی که درآمد کمتر از 12‌ میلیون‌تومان در سال دارند، پرداخت شود.

به عبارت دیگر، برای حذف خانواده‌ها از لیست یارانه‌بگیران درآمد ماهانه یک میلیون تومان در نظر گرفته شده و گویا نمایندگان این نکته مهم را فراموش کرده‌اند که در چند سال گذشته قیمت اجاره خانه بین 500 تا 800 هزار تومان افزایش یافته و همچنین قیمت کالاهای اساسی رشد قابل توجهی داشته است.

باید از کسانی که از چنین پیشنهادی را مطرح می‌کنند، پرسید: آیا به تازگی از بازار خرید کرده‌اند و هزینه مایحتاج خانواده‌ها (حداقل 4نفره) را می‌دانند؟ برای نمونه این روزها اقشار کم‌درآمد مجبورند برای خرید هر کیلو گوشت بین 25 تا 30 هزار تومان، مرغ 7 هزار تومان، برنج هندی 4500 تا 5500، برنج ایرانی حداقل 6500، یک لیتر روغن بیش از 4500 و... هزینه کنند و هرچند باید به این موارد هزینه مسکن، رفت و آمد، پوشاک و خرج‌های جاری روزانه و حتی بخش سلامت و دارو و درمان را نیز اضافه کرد.

در خوشبینانه‌ترین حالت اگر درآمد خانواده براساس ملاک پیشنهاددهندگان طرح، یک میلیون تومان باشد، با توجه به هزینه‌های جاری متاسفانه اکثر آنها آخر ماه چیزی هم بدهکار می‌شوند.

روش جدید پرداخت یارانه نقدی

غلامعلی جعفرزاده‌ ایمن‌آبادی، عضو کمیسیون تلفیق لایحه بودجه از تصویب پیشنهادی در این کمیسیون خبر داد که بر اساس آن یارانه نقدی فقط به سرپرستان خانوارهای نیازمند متقاضی، پرداخت خواهد شد که مجموعه درآمد سالانه آنها کمتر از رقم تعیین شده توسط دولت باشد.

وی تاکید کرد: رقم درآمد سالانه هر سال متناسب با تورم،‌ خط فقر و شاخصه‌های مربوطه از سوی دولت تعیین می‌شود.

به گفته نمایندگان مجلس، بر اساس این مصوبه چنانچه بعد از تحقیق و بررسی اموال و حساب‌های بانکی مشخص شد که اشخاص با درآمد بیشتر از مبلغ فوق اقدام به دریافت یارانه کرده‌اند، به میزان سه برابر یارانه دریافتی جریمه خواهند شد.

ملاک‌های ثروت

نباید فراموش کرد که حساب بانکی افراد و اموال آنان را نمی‌توان ملاکی برای ثروتمند نامیدن افراد دانست، زیرا بسیار دیده شده که عده‌ای از مردم با صرفه‌جویی فراوان توانسته‌اند مبلغی را جمع کرده و برای گرفتن وام و یا پس‌انداز به منظور انجام طرح‌ها و برنامه‌هایی در آینده به بانک سپرده‌اند و یا با وام‌های کلان توانسته‌اند خانه‌ای خریداری کنند و ماهانه نیز اقساط آن را بپردازند. بنابراین این مساله نمی‌تواند ملاک مناسبی باشد و در کنار آن نیز سبب می‌شود تا اعتماد مردم نسبت به بانک‌ها و محرمانه نبودن اطلاعات مالی خود سلب شود.

این در حالی است که رییس‌جمهور در اواسط آذرماه طی مصاحبه زنده تلویزیونی شناسایی وضعیت اقتصادی مردم برای حذف یارانه افراد پردرآمد از طریق حساب‌های بانکی را تجاوز به حریم خصوصی مردم اعلام کرد و منتفی دانست.

این موضع‌گیری که به نوعی می‌توان آن را مختومه کردن حذف غیرداوطلبانه یارانه افراد پردرآمد دانست، یعنی تنها راه، آن گونه که چندی پیش نیز رییس دفتر رییس‌جمهور اعلام کرد، حذف داوطلبانه افراد پردرآمد از دریافت یارانه است و در چند روز گذشته رییس جمهور به صورت داوطلب از دریافت یارانه انصراف داد.

سابقه تاریخی در کشور نشان داده که روش‌های انصراف داوطلبانه نیز به نتیجه‌ای منتج نخواهد شد، بنابراین شاید تصور شود به صورت داوطلبانه می‌توان بخشی از یارانه‌بگیران را حذف کرد، اما تجربه فراخوان مرحله اول هدفمندی یارانه‌ها نشان داد که این روش موفق نخواهد بود.

در مرحله نخست هدفمندی یارانه‌ها با وجود این‌که فضای افکار عمومی برای همراهی با اجرای این طرح مثبت بود و اثرات تورمی آن نیز هنوز آشکار نشده بود، اقشار مرفه و متوسط به بالا حاضر به انصراف از دریافت یارانه نشدند، بنابراین در شرایط فعلی و با اجرای مرحله دوم هدفمندی یارانه‌ها و افزایش قیمت حامل‌های انرژی، انصراف داوطلبانه از دریافت یارانه بعید است.

اگر قرار باشد فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها اجرایی شود، افزایش قیمت حامل‌های انرژی اجتناب‌ناپذیر است و با حذف افراد پردرآمد (سالانه 12میلیون تومان) از لیست یارانه بگیران شاهد فشار بیشتری اقتصادی بر چنین خانواده‌هایی و تبعات ملموس تر آن در جامعه خواهیم بود.

اکنون باید منتظر اقدامات دولت در آستانه سال 93 بود و دید به چه راهکارهایی برای اجرای فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها که تصویب آن در زندگی بسیاری از شهروندان تاثیر خواهد گذاشت، می‌اندیشد.