انتشار یک نقشه جنجالی که جهان را به ۳ بخش تقسیم می‌کند/ ایران کجا قرار دارد؟

تصور تقسیم جهان میان شمار محدودی از قدرت‌های بزرگ، یکی از نظریه‌های شناخته‌شده ژئوپلیتیک در قرن بیستم است. این ایده طی دهه‌های گذشته بارها با شکل‌های مختلف مطرح شده است؛ الکساندر دوگین، نظریه‌پرداز اوراسیایی روسیه، این تصور را بار دیگر مطرح کرده است.

خبر را برای من بخوان

تصور تقسیم جهان میان شمار محدودی از قدرت‌های بزرگ، یکی از نظریه‌های شناخته‌شده ژئوپلیتیک در قرن بیستم است. این ایده طی دهه‌های گذشته بارها با شکل‌های مختلف مطرح شده است؛ الکساندر دوگین، نظریه‌پرداز اوراسیایی روسیه، این تصور را بار دیگر مطرح کرده است.

انتشار نقشه‌ای که جهان را میان سه قدرت آمریکا، روسیه و چین تقسیم می‌کند، بار دیگر بحث درباره آینده نظم جهانی و سرنوشت کشورهای مستقل در رقابت قدرت‌های بزرگ را داغ کرده است. در این تصویر، ایران نیز در محدوده حوزه نفوذ روسیه قرار گرفته؛ تصویری که اگرچه صرفاً یک نقشه اینترنتی و فاقد هرگونه اعتبار سیاسی و حقوقی است، اما پرسش مهمی را پیش می‌کشد: آیا در نظم جهانی مورد نظر قدرت‌های بزرگ، جایی برای استقلال و نقش‌آفرینی کشورهایی مانند ایران باقی می‌ماند؟

الکساندر دوگین، نظریه‌پرداز اوراسیایی روسیه، این نقشه را در آستانه نشست دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ در شنژن بازنشر کرده است. نقشه‌ای که یادآور نظریه‌های قدیمی تقسیم جهان به حوزه‌های نفوذ است؛ ایده‌ای که جورج اورول نیز در رمان مشهور «۱۹۸۴» با ترسیم جهانی متشکل از سه ابرقدرت به تصویر کشیده بود.

اما پشت این نقشه اینترنتی، سابقه‌ای طولانی از نظریه‌های ژئوپلیتیک و رؤیای قدرت‌های بزرگ برای بازترسیم مرزهای نفوذ در جهان قرار دارد. فلوریان لویی، تحلیلگر فرانسوی، در مقاله‌ای در نشریه «لو گراند کنتینان» به همین موضوع پرداخته است.

فلوریان لویی، در نشریه فرانسوی Le Grand Continent، نوشت: الکساندر دوگین، ایدئولوگ اوراسیایی روسیه، روز ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ نقشه‌ای از جهان را در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد و مدعی شد آن را در اینترنت پیدا کرده است. او در توضیح انگلیسی همراه این تصویر، آن را سندی به‌موقع در آستانه «اجلاس جهان سه‌قطبی» توصیف کرد؛ اشاره‌ای به دیداری که روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر، در حاشیه اجلاس اپک در شنژن، میان ولادیمیر پوتین، شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ در حال برگزاری است.

این نقشه که با هوش مصنوعی تولید شده، جهان را به سه حوزه نفوذ تقسیم کرده است. در این تصویر، آمریکا بر قاره آمریکا، گرینلند و ژاپن تسلط دارد؛ روسیه علاوه بر قلمرو خود، اروپا، آفریقا و خاورمیانه را در اختیار گرفته و چین نیز بر سراسر جنوب آسیا نفوذ دارد. البته خطاهای تصویری نقشه، از جمله مشخص شدن بخش‌هایی از خاک روسیه با دو رنگ قرمز و آبی، احتمال تولید آن با هوش مصنوعی را تقویت می‌کند. عنوان نقشه نیز به زبان پرتغالی نوشته شده است.

تصور تقسیم جهان میان شمار محدودی از قدرت‌های بزرگ، یکی از نظریه‌های شناخته‌شده ژئوپلیتیک در قرن بیستم است. این ایده طی دهه‌های گذشته بارها با شکل‌های مختلف مطرح شده و تنها تعداد قدرت‌ها و هویت کشورهایی که قرار است جهان را میان خود تقسیم کنند، متناسب با شرایط سیاسی و دیدگاه نظریه‌پردازان تغییر کرده است.

ریشه نظری این طرح‌های ژئوپلیتیک را باید در اندیشه دو چهره محوری جریان انقلاب محافظه‌کار آلمان جست‌وجو کرد: کارل اشمیت، حقوقدان و نظریه‌پرداز سیاسی، و کارل هاوسهوفر، نظریه‌پرداز و مروج ژئوپلیتیک.

هر دو با جهان‌شمول‌گرایی مخالف بودند و معتقد بودند برای جلوگیری از سلطه یک قدرت بر سراسر جهان، باید کره زمین میان چند قدرت بزرگ تقسیم شود؛ قدرت‌هایی که هر یک بر قلمروی به‌اندازه کافی گسترده حکومت کنند تا بتوانند نیازهای اقتصادی خود را تأمین کنند، به خودکفایی برسند و در کنار یکدیگر به همزیستی مسالمت‌آمیز ادامه دهند.

دکترین مونرو؛ الگویی برای تقسیم جهان
نکته جالب اینجاست که نظریه‌های ژئوپلیتیک اشمیت و هاوسهوفر، با وجود آنکه برای مقابله با سلطه آمریکا طراحی شده بودند، تا حد زیادی از الگویی الهام می‌گرفتند که خود ایالات متحده ارائه کرده بود.

هر دو نظریه‌پرداز به دکترین مونرو استناد می‌کردند؛ دکترینی که در سال ۱۸۲۳ از سوی جیمز مونرو، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، مطرح شد و در سال ۱۹۰۴ با رویکرد تئودور روزولت گسترش یافت. اساس این دکترین آن بود که یک قدرت بزرگ می‌تواند فراتر از مرزهای سرزمینی خود، حوزه نفوذ انحصاری و گسترده‌ای داشته باشد؛ در مورد آمریکا، این حوزه نفوذ عملاً سراسر قاره آمریکا را دربرمی‌گرفت.

اشمیت و هاوسهوفر می‌خواستند همین الگو را به دیگر مناطق جهان تعمیم دهند؛ به این معنا که هر منطقه تحت سلطه انحصاری یک قدرت بزرگ قرار بگیرد. در این میان، طبیعتاً آلمان نیز باید از امتیاز داشتن حوزه نفوذ اختصاصی خود در بخش‌هایی از اروپا و آفریقا برخوردار می‌شد.

از نگاه کارل اشمیت، صلح جهانی از طریق تقسیم جهان به چند «فضای بزرگ» (Grossraum) تضمین می‌شد؛ فضاهایی که هر یک تحت سلطه انحصاری یک قدرت بزرگ قرار داشتند.

کارل هاوسهوفر در مقابل، اصطلاح «فضای حیاتی» (Lebensraum) را ترجیح می‌داد. او با این مفهوم بر این نکته تأکید می‌کرد که مناطق پیرامونی و وابسته به قدرت‌های بزرگ، برای رشد، شکوفایی و امنیت آنها ضروری هستند.

تعداد این حوزه‌های نفوذ، مرزهای جغرافیایی آنها و قدرت‌هایی که قرار بود بر آنها مسلط شوند، در طول زمان و در نظریه‌های هر دو متفکر تغییر می‌کرد.

این بی‌ثباتی تا حد زیادی از فراز و نشیب‌های دیپلماسی آلمان در فاصله دو جنگ جهانی ناشی می‌شد. برای مثال، پیمان آلمان و شوروی امکان شکل‌گیری یک حوزه نفوذ گسترده تحت سلطه روسیه را مطرح کرد؛ اما این احتمال در ژوئن ۱۹۴۱، زمانی که دو کشور وارد جنگ شدند، از میان رفت.

در اندیشه هاوسهوفر، طرح بازترسیم نقشه جهان و تقسیم آن به حوزه‌های نفوذ گسترده، از مطالعه دیدگاه‌های ریچارد نیکلاس گراف فون کودنهوف-کالِرگی، از مدافعان وحدت اروپا، نیز تأثیر پذیرفته بود. کالرگی از نزدیک شدن کشورهای اروپایی و گردآمدن آنها در قالب یک ساختار ژئوپلیتیک واحد دفاع می‌کرد.

نقشه‌ای که کارل هاوسهوفر در کتاب «ژئوپلیتیک ایده‌های پان» در سال ۱۹۳۱ منتشر کرد. او در این نقشه با الهام از نوشته‌های ریچارد کودنهوف-کالرگی، جهان را به پنج قطب قدرت تقسیم کرده بود: پان‌اروپا با قلمرویی گسترده در آفریقا، پان‌آمریکا، امپراتوری بریتانیا، روسیه و شرق آسیا.

از وحدت اوراسیا تا تقسیم جهان میان قدرت‌ها
با این حال، ایده تقسیم جهان به حوزه‌های نفوذ گسترده، بیش از آنکه با دیدگاه‌های هاوسهوفر همخوان باشد، به نظریه کارل اشمیت نزدیک است.

هاوسهوفر به جای تقسیم کره زمین به سه یا چهار قطب، رویکردی متفاوت و مبتنی بر رقابت قدرت‌های ژئوپلیتیک داشت. او با تأثیر از نظریه هالفورد مکیندر، جغرافی‌دان بریتانیایی، نه از تقسیم جهان، بلکه از یکپارچگی اوراسیا دفاع می‌کرد؛ البته تحت سلطه آلمان.

هدف او شکل‌گیری یک «بلوک قاره‌ای» اوراسیایی بود که بتواند در برابر قدرت‌های دریامحور آنگلوساکسون ایستادگی کند و موازنه قدرت را تغییر دهد.

از این منظر، اندیشه هاوسهوفر به نظریه‌های الکساندر دوگین شباهت پیدا می‌کند. دوگین نیز سال‌هاست از ضرورت تحکیم و یکپارچه‌سازی ژئوپلیتیک اوراسیا، این بار تحت رهبری روسیه، سخن می‌گوید. هدف اصلی این طرح، تضعیف ایالات متحده از طریق قطع ارتباط واشنگتن با مهم‌ترین پایگاه‌های نفوذش در اوراسیاست؛ یعنی متحدان آمریکا در اروپای غربی و شرق آسیا.

نقشه تبلیغاتی آلمان به زبان انگلیسی که در ۱۰ آوریل ۱۹۴۱ در نشریه Facts in Review و با هدف تأثیرگذاری بر افکار عمومی آمریکا منتشر شد. در این نقشه جهان به چهار حوزه نفوذ تقسیم شده است: قاره آمریکا تحت سلطه ایالات متحده، اورآفریقا تحت سلطه آلمان، جنوب آسیا تحت سلطه ژاپن و قلمروی چین و روسیه. در مورد اینکه کدام قدرت بر حوزه آخر مسلط خواهد شد، حتی طراح نقشه نیز ظاهراً تردید داشته است؛ تردیدی که احتمالاً با نزدیک شدن زمان فروپاشی پیمان آلمان و شوروی بی‌ارتباط نبود.

جیمز برنهام و پیش‌بینی سه ابرقدرت جهانی
نظریه‌های آلمانی درباره تقسیم جهان میان قدرت‌های بزرگ، که در فاصله دو جنگ جهانی مطرح شده بودند، خیلی زود در میان شماری از اندیشمندان آمریکایی نیز طرفدارانی پیدا کردند.

یکی از آنها جیمز برنهام، نظریه‌پرداز آمریکایی و تروتسکیست سابق، بود. او در کتاب «انقلاب مدیریتی» (The Managerial Revolution) که در سال ۱۹۴۱ منتشر شد، از ضرورت بازآرایی و عقلانی‌سازی نقشه سیاسی جهان دفاع کرد.

برنهام معتقد بود کاهش چشمگیر شمار دولت‌های مستقل می‌تواند کارآمدی سیاسی و اقتصادی کشورهای باقی‌مانده را افزایش دهد. او استدلال می‌کرد تجربه نشان داده است که وجود شمار زیادی از دولت‌های مستقل با نیازهای اقتصادی و اجتماعی جهان مدرن سازگار نیست.

به اعتقاد او، تقسیم پیچیده کار، جریان تجارت و دسترسی به مواد اولیه که فناوری مدرن امکان‌پذیر کرده و به آن نیاز دارد، در میان انبوهی از تعرفه‌ها، قوانین، نظام‌های پولی، گذرنامه‌ها، مرزها، دستگاه‌های اداری و ارتش‌های مستقل کشورهای مختلف گرفتار شده است.

برنهام بر این باور بود که دولت مدرن برای اداره مؤثر خود باید بر یک فضای اقتصادی یکپارچه و گسترده تسلط داشته باشد. از همین رو، جنگ جهانی دوم را فرصتی برای بازطراحی نظم سیاسی جهان می‌دانست؛ نظمی که در آن شمار زیادی از دولت‌های مستقل جای خود را به چند ابرکشور بدهند.

او در کتاب خود می‌نویسد: «دولت‌های مستقل متعدد جای خود را به شمار محدودی از کشورهای بزرگ یا ابرکشورها خواهند داد که جهان را میان خود تقسیم می‌کنند. برخی از کشورهایی که عملاً از میان می‌روند، ممکن است در ظاهر به حیات خود ادامه دهند؛ آنها به‌عنوان واحدهای اداری حفظ می‌شوند، اما حاکمیتشان را از دست می‌دهند. تنها همین چند ابرکشور از حاکمیت واقعی برخوردار خواهند بود.

نمی‌توان از پیش تعداد این ابرکشورها را مشخص کرد؛ با این حال، مسیر کلی این تحول و نتیجه نهایی آن تا حد زیادی روشن است.

صنایع پیشرفته در سه منطقه، و فقط سه منطقه، از جهان متمرکز شده‌اند: ایالات متحده، به‌ویژه مناطق شمال‌شرق و شمال‌مرکز این کشور؛ اروپا، به‌خصوص بخش‌های شمالی و مرکزی آن شامل آلمان، هلند، بلژیک، شمال فرانسه و انگلستان؛ و جزایر ژاپن به همراه بخش‌هایی از شرق چین.

نقشه اقتصادی جهان به‌روشنی نشان می‌دهد که نظام سیاسی آینده احتمالاً از سه ابرکشور اصلی تشکیل خواهد شد که هر یک بر یکی از این سه منطقه صنعتی پیشرفته تکیه دارند.»

جورج اورول و جهانی که به سه ابرقدرت تقسیم شد
این پیش‌بینی از چشم جورج اورول نیز دور نماند. او در سال ۱۹۴۶ در نقدی بر کتاب برنهام، ایده اصلی او را مورد توجه قرار داد و چند سال بعد، در رمان مشهور «۱۹۸۴» که در سال ۱۹۴۹ منتشر شد، جهانی را به تصویر کشید که میان سه ابرقدرت تقسیم شده است: اقیانوسیه، اوراسیا و شرق‌آسیا.

سه ابرقدرتی که در رمان «۱۹۸۴» جورج اورول جهان را میان خود تقسیم کرده‌اند: اقیانوسیه با رنگ صورتی، اوراسیا با رنگ بنفش و شرق‌آسیا با رنگ سبز. مناطق زردرنگ، سرزمین‌هایی هستند که میان این سه ابرقدرت مورد مناقشه قرار دارند.

رؤیای امپراتوری روسیه و واقعیت موازنه قدرت
بنابراین، خیال‌پردازی‌های نقشه‌محور الکساندر دوگین سابقه‌ای طولانی در تاریخ اندیشه ژئوپلیتیک دارند و با تصویر مطلوب او از نظم جهانی نیز همخوان هستند؛ جهانی که در آن اوراسیای تحت سلطه روسیه، در کنار چین، یکی از قطب‌های اصلی قدرت باشد.

با این حال، در شرایطی که قرار است نشست سه‌جانبه شنژن برگزار شود، این خیال‌پردازی‌ها بیش از هر چیز به تقویت این توهم در میان روس‌ها کمک می‌کنند که کشورشان همچنان یک ابرقدرت جهانی و هم‌تراز با چین و ایالات متحده است.

واقعیت اما چندان باشکوه نیست. طنز تلخ ماجرا آنجاست که یک نظریه‌پرداز امپراتوری‌گرای روس، کشوری را تصور می‌کند که قرار است بر اروپا، آفریقا و خاورمیانه مسلط شود؛ در حالی که ارتش همین کشور طی چهار سال جنگ هنوز نتوانسته اوکراین را فتح کند.

حتی می‌توان در اشتباه گرافیکی هوش مصنوعی، که نیمی از خاک روسیه را به رنگ قرمز درآورده است، نشانه‌ای تأمل‌برانگیز دید. در نقشه‌ای که دوگین آن را به‌عنوان الگویی از نظم جهانی مطلوب خود معرفی می‌کند، رنگ قرمز نماد حوزه نفوذ امپراتوری چین است.

شاید این خطای تصویری، ناخواسته پیش‌آگهی نگران‌کننده‌ای از واقعیت موازنه قدرت میان دو متحد روسیه و چین باشد.