نشست تاریخی سه‌جانبه آمریکا، چین و روسیه با حاشیه‌های فراوان به پایان رسید

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در نشستی بی‌سابقه در شهر شنژن چین گرد هم آمدند؛ نشستی که به دلیل حضور هم‌زمان رهبران سه قدرت بزرگ جهان و سه کشور دارای بزرگ‌ترین زرادخانه‌های هسته‌ای، توجه رسانه‌ها و محافل سیاسی بین‌المللی را به خود جلب کرد.

خبر را برای من بخوان

به گزارش گلدپرایس، این دیدار در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) برگزار شد و محور اصلی آن مسائل امنیت بین‌المللی، کاهش خطر جنگ هسته‌ای، امنیت انرژی، روابط اقتصادی و بحران‌های منطقه‌ای بود.

اهمیت این نشست تنها به دیدار سه رئیس‌جمهور محدود نمی‌شود؛ بلکه در شرایطی برگزار شده که جنگ اوکراین، بحران ایران، تنش‌های آمریکا و چین و نگرانی‌ها درباره آینده نظم بین‌المللی، فضای سیاست جهانی را تحت تأثیر قرار داده‌اند.

۱. چه گذشت و رهبران چه گفتند؟

بر اساس گزارش خبرگزاری یونهاپ، نشست سه‌جانبه در محل اقامت دولتی «کیلین ویلا» در شنژن برگزار شد. ترامپ، شی و پوتین پیش از این نشست، دیدارهای دوجانبه جداگانه‌ای نیز با یکدیگر داشتند.

ترامپ در سخنان آغازین خود تأکید کرد که سه کشور مسئولیت ویژه‌ای در حفظ صلح و امنیت جهانی دارند. او با اشاره به قدرت هسته‌ای سه کشور گفت آمریکا، روسیه و چین موقعیت منحصربه‌فردی برای کاهش تعداد سلاح‌های هسته‌ای جهان و جلوگیری از استفاده از آنها دارند.

شی جین‌پینگ نیز بر ضرورت همکاری قدرت‌های بزرگ تأکید کرد و گفت تعامل سازنده میان این کشورها برای حفظ ثبات جهانی ضروری است. او هشدار داد که تقابل قدرت‌های بزرگ می‌تواند جهان را با آشفتگی روبه‌رو کند.

پوتین نیز خواستار گفت‌وگو درباره روابط اقتصادی جهانی و منطقه‌ای، امنیت غذایی و امنیت انرژی شد. او همچنین از وجود منافع مشترک سه کشور در حل برخی بحران‌های منطقه‌ای سخن گفت.

به گزارش خبرگزاری یونهاپ ، این نشست نخستین گردهمایی رسمی سه‌جانبه در سطح سران این سه کشور محسوب می‌شود.

۲. مهم‌ترین نتیجه نشست؛ چهار محور در بیانیه مشترک

پس از پایان مذاکرات، سه رهبر بیانیه‌ای مشترک با عنوان «اعلامیه چین، روسیه و آمریکا در مسیر صلح» منتشر کردند. این بیانیه چهار محور اصلی دارد:

اصلاح سازمان ملل متحد: سه کشور بر ضرورت اصلاح ساختار سازمان ملل تأکید کردند تا این سازمان بتواند در مواجهه با چالش‌های جهانی مؤثرتر عمل کند.

امنیت انرژی: طرفین بر افزایش تولید و عرضه فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده و حفظ جریان باثبات انرژی در جهان توافق کردند.

صلاحیت قضایی بین‌المللی: سه کشور بر ضرورت احترام به مصونیت مقامات دولتی تأکید کردند و خواستار جلوگیری از سوءاستفاده دیوان کیفری بین‌المللی از صلاحیت قضایی خود شدند.

کاهش خطرات هسته‌ای: رهبران سه کشور اعلام کردند جنگ هسته‌ای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید رخ دهد. همچنین توافق کردند درباره کاهش خطرات هسته‌ای و جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای گفت‌وگو کنند.

متن کامل این بیانیه از سوی رسانه‌های رسمی چین و روسیه منتشر شده است.

نکته مهم این است که توافق بر سر گفت‌وگو درباره خطرات هسته‌ای به معنای توافق بر سر خلع سلاح یا تعیین جدول زمانی برای کاهش زرادخانه‌های هسته‌ای نیست. در واقع، فعلاً بیشتر با یک چارچوب سیاسی برای ادامه مذاکرات مواجه هستیم تا یک توافق عملیاتی و الزام‌آور.

۳. کیف هسته‌ای پوتین؛ حاشیه‌ای که توجه رسانه‌های جهان را جلب کرد

یکی از جنجالی‌ترین حواشی اجلاس، مشاهده کیف سیاه‌رنگی بود که همراه یکی از افسران نیروی دریایی روسیه در جریان سفر پوتین به چین حمل می‌شد.

این کیف که در روسیه با نام «چگت» (Cheget) شناخته می‌شود، بخشی از سامانه فرماندهی و کنترل هسته‌ای روسیه است و امکان ارتباط رئیس‌جمهور این کشور با ساختار فرماندهی نیروهای هسته‌ای را فراهم می‌کند.

ماجرا از آنجا خبرساز شد که شبکه تلویزیونی روسیه-۱ تصاویری از یک افسر نیروی دریایی روسیه در کنار این کیف منتشر کرد. خبرنگار روسی، یوگنی پوپوف، در مقابل دوربین به کیف اشاره کرد و از افسر همراه پوتین پرسید آیا این همان کیف هسته‌ای معروف است؟

افسر روسی نیز با لبخند پاسخ مثبت داد و تأیید کرد که کیف همراه او همان کیف هسته‌ای رئیس‌جمهور روسیه است.

این تصاویر به‌سرعت در رسانه‌های بین‌المللی بازتاب پیدا کرد.

اما چرا این موضوع اهمیت دارد؟

کیف چگت یک کیف معمولی یا صرفاً نمادین نیست. این وسیله بخشی از سامانه ارتباطی و فرماندهی هسته‌ای روسیه است که در فرایند انتقال فرمان‌های مرتبط با تسلیحات هسته‌ای نقش دارد.

البته برخلاف تصور رایج، این کیف یک دکمه ساده برای شلیک موشک‌های هسته‌ای نیست. صدور فرمان استفاده از سلاح هسته‌ای تابع سازوکارهای فرماندهی و کنترل نظامی است.

نکته جالب این است که سامانه مشابهی در آمریکا نیز وجود دارد که با نام «فوتبال هسته‌ای» (Nuclear Football) شناخته می‌شود و معمولاً همراه رئیس‌جمهور آمریکا حمل می‌شود.

بر اساس گزارش روزنامه ساوت چاینا مورنینگ پست، کیف هسته‌ای روسیه در جریان برنامه‌های اجلاس APEC در ۱۸ نوامبر مشاهده شد و تأیید افسر روسی مقابل دوربین، توجه ویژه رسانه‌ها را به خود جلب کرد.

شبکه الجزیره نیز در گزارشی اختصاصی به بررسی ماهیت این کیف و نقش آن در ساختار فرماندهی هسته‌ای روسیه پرداخت.

نکته قابل توجه: مشاهده این کیف به‌خودی‌خود نشانه آماده‌باش هسته‌ای یا قصد روسیه برای استفاده از سلاح اتمی نیست. همراه داشتن آن بخشی از پروتکل امنیتی و فرماندهی رئیس‌جمهور روسیه در سفرهای خارجی است. با این حال، نمایش عمومی و تأیید صریح هویت آن در چنین نشست حساسی، از نظر رسانه‌ای و نمادین اهمیت زیادی پیدا کرد.

۴. چرا این نشست به توافق مهمی درباره اوکراین و ایران منجر نشد؟

با وجود اهمیت دیدار سه رهبر، یکی از نکات قابل توجه، غیبت دو بحران مهم بین‌المللی در بیانیه پایانی بود: جنگ اوکراین و بحران ایران.

جنگ اوکراین:

ترامپ پیش از نشست ابراز امیدواری کرده بود که چین بتواند در حل‌وفصل جنگ روسیه و اوکراین نقش داشته باشد.

پوتین نیز اعلام کرد که این سه کشور در حل برخی مناقشات منطقه‌ای منافع مشترکی دارند. با این حال، موضوع جنگ اوکراین در بیانیه چهار ماده‌ای پایانی جایگاهی نداشت.

البته پوتین و ترامپ در دیدار دوجانبه خود درباره جنگ اوکراین گفت‌وگو کردند و این موضوع در مذاکرات دوجانبه نیز مطرح شد.

بحران ایران:

موضوع ایران نیز به‌ویژه از منظر برنامه هسته‌ای و امنیت انرژی اهمیت داشت.

ترامپ در دیدار دوجانبه با شی جین‌پینگ بر ضرورت جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و حفظ جریان انرژی از تنگه هرمز تأکید کرد.

با این حال، در بیانیه مشترک سه کشور اشاره مستقیمی به ایران یا بحران منطقه‌ای مربوط به آن نشده است.

بنابراین، نمی‌توان این نشست را به معنای دستیابی به توافقی درباره پرونده هسته‌ای ایران یا پایان بحران‌های منطقه‌ای دانست.

۵. حاشیه‌های دیگر اجلاس؛ از انتقاد به دیوان کیفری بین‌المللی تا غیبت اوکراین

این اجلاس حواشی سیاسی دیگری نیز داشت:

انتقاد از دیوان کیفری بین‌المللی: سه کشور در بیانیه خود بر مصونیت مقامات دولتی تأکید کردند و نسبت به سوءاستفاده از صلاحیت قضایی دیوان کیفری بین‌المللی هشدار دادند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که دیوان کیفری بین‌المللی پیش‌تر حکم بازداشت پوتین را در ارتباط با اتهامات مربوط به جنگ اوکراین صادر کرده بود.

غیبت اوکراین از مذاکرات: با وجود اینکه جنگ اوکراین یکی از مهم‌ترین مسائل روابط آمریکا و روسیه است، نماینده‌ای از اوکراین در این نشست حضور نداشت. همین مسئله نگرانی‌هایی درباره احتمال تصمیم‌گیری قدرت‌های بزرگ درباره مسائل کشورهای دیگر بدون مشارکت مستقیم آنها ایجاد کرده است.

عدم اشاره به کره شمالی: در بیانیه مشترک درباره جلوگیری از گسترش تسلیحات هسته‌ای صحبت شد، اما اشاره مشخصی به برنامه هسته‌ای کره شمالی و خلع سلاح هسته‌ای شبه‌جزیره کره وجود نداشت.

حاشیه خبرنگار بلومبرگ: گزارش‌ها حاکی از آن است که یکی از خبرنگاران بلومبرگ پس از طرح پرسشی از ترامپ، از حضور در محل برگزاری نشست محروم شد.

غیبت یک توافق مشخص برای ادامه نشست‌ها: سه رهبر درباره برگزاری منظم نشست‌های سه‌جانبه توافقی اعلام نکردند.

۶. آیا جهان با شکل‌گیری یک محور سه‌جانبه جدید روبه‌رو است؟

یکی از پرسش‌های مهم تحلیلگران سیاسی پس از این دیدار، امکان شکل‌گیری سازوکار جدیدی از همکاری میان آمریکا، چین و روسیه است.

این سه کشور با وجود اختلافات عمیق، در چند حوزه منافع مشترکی دارند:

هر سه خواهان حفظ نقش و جایگاه خود در ساختار قدرت جهانی هستند.

هر سه در شورای امنیت سازمان ملل حق وتو دارند.

هر سه قدرت هسته‌ای بزرگی محسوب می‌شوند.

هر سه در امنیت انرژی، تجارت جهانی و مدیریت بحران‌های بین‌المللی نقش مهمی دارند.

اما در مقابل، اختلافات آنها نیز همچنان جدی است؛ از رقابت اقتصادی و فناوری آمریکا و چین گرفته تا جنگ اوکراین، تحریم‌های روسیه و اختلاف دیدگاه‌ها درباره نظم امنیتی جهان.

از این منظر، نشست شنژن را باید بیش از آنکه تشکیل یک اتحاد سیاسی یا نظامی جدید تلقی کرد، تلاشی برای ایجاد کانال ارتباطی مستقیم میان سه قدرت بزرگ دانست.

دستاورد واقعی نشست شنژن چه بود؟

نشست امروز آمریکا، چین و روسیه از نظر نمادین اهمیت تاریخی دارد؛ چراکه برای نخستین بار سه رهبر این قدرت‌های بزرگ در قالب یک نشست رسمی سه‌جانبه گرد هم آمدند.

با این حال، نتایج عملی نشست را باید با احتیاط ارزیابی کرد.

مهم‌ترین دستاورد آن، توافق بر سر ادامه گفت‌وگوهای هسته‌ای، تأکید بر جلوگیری از جنگ اتمی، همکاری در حوزه انرژی و اعلام ضرورت اصلاح سازمان ملل بود.

در مقابل، درباره مهم‌ترین بحران‌های روز جهان، از جمله جنگ اوکراین و بحران ایران، توافق مشخص و قابل اجرایی اعلام نشد.

از سوی دیگر، حضور کیف هسته‌ای پوتین در کنار هیئت روسی، در شرایطی که موضوع اصلی مذاکرات کاهش خطرات هسته‌ای بود، به یکی از تصاویر نمادین این اجلاس تبدیل شد؛ تصویری که تضاد میان دیپلماسی صلح و واقعیت قدرت نظامی و بازدارندگی هسته‌ای را به نمایش می‌گذاشت.

شاید مهم‌ترین پیام سیاسی این نشست را بتوان در یک جمله خلاصه کرد:

سه قدرت بزرگ جهان، با وجود اختلافات عمیق، پذیرفته‌اند که بدون گفت‌وگوی مستقیم با یکدیگر، مدیریت بحران‌های بزرگ بین‌المللی دشوار خواهد بود؛ اما هنوز فاصله زیادی میان این گفت‌وگوها و دستیابی به توافق‌های واقعی برای حل بحران‌های جهانی وجود دارد.