اولین واکنش رسمی به سناریوی نظامیسازی سدهای ایران
معاون وزیر نیرو با رد ادعای ارتباط سدهای ایران با مراکز نظامی گفت: تطبیق نقشه سدها با اهداف مورد اصابت، صرفاً یک همنشینی جغرافیایی است و هیچ رابطه علّی میان این تأسیسات اثبات نمیکند؛ این گزارش در عمل میتواند زمینهساز مشروعیتبخشی به حمله علیه زیرساختهای غیرنظامی باشد.
گزارش اخیر روزنامه نیویورکتایمز درباره سدهای ایران، با تطبیق نقشه محل احداث سدها و اهداف مورد اصابت، مدعی شده است که برخی از این زیرساختها ممکن است با هدف پشتیبانی از مراکز نظامی ساخته شده باشند؛ ادعایی که با طرح مفهوم «کاربری دوگانه» تلاش میکند میان نزدیکی جغرافیایی سدها به مراکز نظامی و ماهیت کارکردی آنها ارتباط برقرار کند.
این در حالی است که سدها از مهمترین زیرساختهای حیاتی کشور در تأمین آب کشاورزی، آب شرب و تولید برق به شمار میروند و هرگونه آسیب به عملکرد آنها میتواند پیامدهای مستقیمی برای امنیت آبی، غذایی و زیستی کشور داشته باشد.
از سوی دیگر، حقوق بینالملل بشردوستانه نیز برای تأسیسات آبی و بهویژه سدها، به دلیل ماهیت و پیامدهای احتمالی تخریب آنها، حمایتهای ویژهای در نظر گرفته است.
در همین زمینه، حمیدرضا جانباز، معاون وزیر نیرو در امور آب، در گفتوگو با خبرنگار فارس، با انتقاد از مبانی علمی گزارش نیویورکتایمز، این استدلال را فاقد وجاهت علمی دانست و تأکید کرد که همنشینی جغرافیایی دو پدیده، بههیچوجه اثباتکننده رابطه علّی میان آنها نیست.
وی همچنین با تشریح نقش سدها در تأمین امنیت آبی و غذایی ایران و تبیین ملاحظات حقوق بینالملل بشردوستانه، نسبت به زمینهسازی برای مشروعیتبخشی به حمله علیه زیرساختهای غیرنظامی هشدار داد.

فارس: گزارش اخیر نیویورکتایمز با تطبیق نقشه محل سدها و نقشه اهداف مورد اصابت، نتیجه گرفته است که سدها ممکن است برای پشتیبانی از مراکز نظامی ساخته شده باشند. ارزیابی شما از وجاهت علمی این استدلال چیست؟
جانباز: بگذارید با یک نکته روششناختی آغاز کنم. این گزارش بهوضوح فاقد هرگونه وجاهت علمی است. آنچه در این گزارش بهعنوان «شاهد» ارائه شده، یک همنشینی جغرافیایی است، نه یک استدلال علّی.
نیویورکتایمز هم ارتباط سدها با برنامه موشکی را اثبات نکرده است
در منطق علمی، همنشینی دو پدیده روی یک نقشه، حتی اگر الگوی بصری چشمگیری ایجاد کند، بههیچوجه اثبات نمیکند که یکی برای دیگری ساخته شده یا در خدمت آن است. این دقیقاً همان مغالطهای است که در فارسی به «همراهی دلیل نیست» و در لاتین به *post hoc ergo propter hoc* شناخته میشود.
نکته مهمتر اینکه خود گزارش نیویورکتایمز ادعا میکند که «هرگونه ارتباط بین برنامه موشکی و ابتکار چندیندهساله ایران برای توسعه زیرساخت آب، همچنان حدسی (speculative) است». وقتی یک گزارش خبری، هسته استدلال خود را حدسی مینامد، طبیعی است که یک نهاد فنی و مسئول، آن را بهعنوان مبنای ارزیابی یا تصمیمگیری نپذیرد و بیشتر باید آن را در راستای پروپاگاندای غرب علیه ایران ارزیابی کرد.
فارس: صرفنظر از مسئله روششناختی، جایگاه واقعی سدها در تأمین آب و برق ایران چیست و این تأسیسات چه نقشی در امنیت آبی و غذایی کشور دارند؟**
جانباز: سدها در ایران، مانند هر کشور خشک و نیمهخشک دیگری، ستون فقرات امنیت آبی و غذایی هستند و کارکرد غیرنظامی آنها نه یک ادعا، بلکه یک واقعیت ساختاری و مستند است.
بر اساس دادههای رسمی و گزارشهای نهادهای پژوهشی، ۸۷ درصد از آب شیرین مصرفی ایران در بخش کشاورزی به کار میرود که از این میزان، ۵۰ درصد از منابع آبهای سطحی تأمین شده است؛ معادل ۳۹.۱ میلیارد مترمکعب. همچنین سهم آب تأمینشده از محل آب تنظیمی سدهای احداثشده، ۱۶.۵ میلیارد مترمکعب است.
سدها ستون فقرات امنیت آب و غذایی ایران هستند
این بدان معناست که هرگونه اختلال در عملکرد سدها، مستقیماً امنیت غذایی کشور را هدف میگیرد؛ موضوعی که در شرایط محدودیتهای تجاری و تلاش برای خودکفایی، اهمیتی مضاعف دارد.
در مورد آب شرب، اگرچه سهم آن از کل مصرف آب کشور حدود ۱۰ درصد است، اما همین سهم محدود، حیات روزمره میلیونها نفر در شهرها و روستاها را به مخازن سدها گره زده است. در یک کشور با اقلیم خشک که میانگین بارش آن یکسوم میانگین جهانی است، سد صرفاً یک «انتخاب توسعهای» نیست، بلکه یک ضرورت زیستی است.
در بخش برق نیز نیروگاههای برقآبی متصل به سدها، بسته به میزان بارش، ۱۲ درصد از برق کشور را تأمین میکنند و سهم آنها در تولید برق غیرفسیلی چشمگیر است. این میزان، بهویژه در تابستان که اوج مصرف است، نقش مهمی در پایداری شبکه ایفا میکند.
فارس: گزارش نیویورکتایمز تلاش میکند با استفاده از مفهوم «کاربری دوگانه»، نزدیکی جغرافیایی سدها به مراکز نظامی را مبنایی برای مشروعیتزدایی از حفاظت از این تأسیسات قرار دهد. از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه، این استدلال چه جایگاهی دارد؟
جانباز: این مهمترین و حساسترین بخش بحث است، زیرا یک اصل بنیادین حقوق بینالملل را هدف گرفته است. حقوق بینالملل بشردوستانه برای سدها و آببندها یک حمایت مضاعف و تقریباً مطلق پیشبینی کرده است.
ادعای «کاربری دوگانه» فاقد وجاهت است
لایه اول حمایت مربوط به قواعد عمومی است. تأسیسات آب آشامیدنی و شبکههای آبیاری از «اشیای ضروری برای بقای بشر» هستند و طبق حقوق قراردادی، حمله به آنها، تخریب یا از کار انداختنشان ممنوع است.
لایه دوم و تعیینکننده، مربوط به ماهیت خاص سدها بهعنوان «سازههای حاوی نیروهای خطرناک» است. پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو و حقوق بینالملل عرفی تصریح میکنند که حمله به سدها و آببندها ممنوع است.
اکنون این معیار حقوقی را در برابر استدلال گزارش قرار دهید. گزارش میگوید «سد نزدیک مرکز نظامی است، پس احتمالاً کاربری نظامی دارد». درحالیکه حقوق بینالملل میگوید صرف نزدیکی جغرافیایی، حتی به همراه فرضیهپردازی، هیچگاه به معنای استفاده مستقیم، قابل توجه و هدفمند نیست.
بنابراین، ادعای «کاربری دوگانه» بر پایه تطبیق جغرافیایی، از منظر حقوقی فاقد وجاهت است و در واقع تلاش میکند برای یک پروپاگاندا، استاندارد اثبات را از «شواهد کارکردی» به «حدس جغرافیایی» تقلیل دهد.
امنیتیسازی زیرساختهای غیرنظامی، مقدمهای برای توجیه حملات بعدی است
فارس: چرا این گزارش را صرفاً یک بحث علمی یا گزارش خبری نمیدانید و آن را زمینهسازی برای اقدامی خطرناکتر توصیف میکنید؟
جانباز: زیرا پیامد عملی آن، درست در زمانی که منتشر شده، بسیار فراتر از یک مناقشه است. این گزارش با ایجاد یک پیوند صرفاً ذهنی میان «نزدیکی جغرافیایی» و «مشروعیت هدفگیری»، یک دکترین خطرناک را ترویج میکند؛ اینکه هر زیرساخت غیرنظامی که در همسایگی یک تأسیسات نظامی قرار داشته باشد، به صرف همان همسایگی، بخشی از «ماشین جنگی» تلقی شده و از حفاظت حقوقی محروم شود.
هیچ زیرساخت غیرنظامی در جهان مصون نخواهد بود
اگر این منطق پذیرفته شود، هیچ زیرساخت غیرنظامی در هیچ کجای جهان امنیت نخواهد داشت، زیرا تقریباً هیچ سد، نیروگاه، بیمارستان یا شبکه آبرسانی وجود ندارد که در فاصلهای از برخی تأسیسات نظامی قرار نگرفته باشد.
این همان نقطهای است که رئیس مجلس شورای اسلامی نیز نسبت به آن هشدار داده و این رویکرد را زمینهسازی برای دور تازه حملات به زیرساختهای غیرنظامی دانسته است.
بر اساس این منطق، هر سد، بندر یا نیروگاهی که در نزدیکی یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی قرار داشته باشد، دارای کاربری دوگانه تلقی میشود.