ایران و آمریکا؛ جنگی که متوقف نشده، صلحی که آغاز نشده است
همزمان با برگزاری مذاکرات فنی ایران و عمان درباره مدیریت تردد کشتیها در تنگه هرمز، مجموعه گزارشهای منتشر شده در رسانههای آمریکایی از جمله واشنگتنپست، آسوشیتدپرس، ایبیسی نیوز و هیل حاکی از آن است که روابط تهران و واشنگتن وارد مرحلهای شده که در آن، فشار نظامی و تلاشهای دیپلماتیک به طور همزمان دنبال میشود؛
همزمان با برگزاری مذاکرات فنی ایران و عمان درباره مدیریت تردد کشتیها در تنگه هرمز، مجموعه گزارشهای منتشر شده در رسانههای آمریکایی از جمله واشنگتنپست، آسوشیتدپرس، ایبیسی نیوز و هیل حاکی از آن است که روابط تهران و واشنگتن وارد مرحلهای شده که در آن، فشار نظامی و تلاشهای دیپلماتیک به طور همزمان دنبال میشود؛ مرحلهای که هنوز نه به صلح منجر شده و نه جنگ را به پایان رسانده است.
قریب به پنج ماه پس از آغاز دور جدید حملات ایالات متحده و رژیم اسرائیل به ایران، مجموعه گزارشهای منتشرشده در رسانههای معتبر آمریکایی در چند ساعت اخیر نشان میدهد که همه آنها در یک خط تحلیلی متفق القول هستند: «روابط تهران و واشنگتن وارد مرحلهای پیچیده و چندلایه شده که نه میتوان آن را جنگ تمامعیار نامید و نه صلح.»
در حالی که عملیات نظامی آمریکا در چهل و هشت ساعت اخیر کاهش یافته و کانالهای دیپلماتیک از جمله رایزنی های فنی ایران و عمان با هدف رسیدن به سازوکار مدیریتی مشترک برای تنگه هرمز دوباره فعال شده اما همزمان تهدید به تشدید حملات هم به عنوان بخشی از راهبرد واشنگتن باقی مانده و تهران نیز بدون عقبنشینی از مواضع خود، گفتوگوهای فنی و سیاسی را با میانجی ها ادامه میدهد.
دونالد ترامپ در جریان یک نشست ۳۸ دقیقهای در کاخ سفید حداقل شش بار از در جریان بودن گفتوگوهای آمریکا با ایران سخن گفته است؛ تغییری آشکار در ادبیات رئیسجمهور آمریکا که پس از چند روز تهدید به حملات گستردهتر، اکنون تلاش دارد دیپلماسی را نیز موازی با فشار نظامی پیش ببرد.«دونالد ترامپ» رئیسجمهوری آمریکا در روزهای گذشته بیش از هر زمان دیگری مدعی وجود مذاکرات با ایران شده است. روزنامه واشنگتنپست در گزارشی خبر داده که ترامپ در جریان یک نشست ۳۸ دقیقهای در کاخ سفید حداقل ۶ بار از در جریان بودن گفتوگوهای آمریکا با ایران سخن گفته است؛ تغییری آشکار در ادبیات رئیسجمهور آمریکا که پس از چند روز تهدید به حملات گستردهتر، اکنون تلاش دارد دیپلماسی را نیز موازی با فشار نظامی پیش ببرد.
ترامپ در عین حال تصریح کرده که واشنگتن دو مسیر را همزمان دنبال میکند؛ ادامه و حتی تشدید حملات نظامی یا دستیابی به توافقی جدید با ایران. او در این خصوص به صراحت ادعا کرده است که «ما آماده از سرگیری حملات شدیدتر هستیم اما همزمان گفتوگو با آنها را هم ادامه میدهیم.»
با این وجود، گزارش ایبیسی نیوز نشان میدهد که همزمان با این موضعگیری های دو پهلو و شاید هم بیشتر به نفع دیپلماسی، ترامپ روز جمعه جلسهای محرمانه با اعضای ارشد تیم امنیت ملی خود برگزار کرده تا گزینههای مختلف از جمله گسترش قابل توجه عملیات نظامی علیه ایران را بررسی کند. این گزارش تأکید میکند که رئیسجمهوری آمریکا هنوز تصمیم نهایی خود را درباره ادامه مسیر اعلام نکرده است.
در مقابل، خبرگزاری آسوشیتدپرس تصویری متفاوت از وضعیت میدانی ارائه میدهد. این خبرگزاری گزارش داده است که پس از نزدیک به دو هفته حملات فشرده، عملیات هوایی آمریکا علیه ایران فعلا متوقف شده و این توقف فرصتی برای پیشبرد تلاشهای دیپلماتیک فراهم کرده است. با این حال، این رسانه تاکید میکند که توقف حملات به معنای پایان جنگ نیست بلکه بیشتر یک «وقفه عملیاتی» برای آزمودن امکان کاهش تنش به شمار میرود.
به ادعای آسوشیتدپرس، هم ایران و هم آمریکا در تلاش هستند به نوعی آتشبس موقت بازگردند؛ آتشبسی که محور اصلی آن، مدیریت وضعیت تنگه هرمز و امنیت کشتیرانی است. این گزارش همچنین از نقش فعال عمان در میانجیگری میان دو طرف خبر داده و اعلام کرده که مذاکرات جاری بیشتر بر یافتن سازوکاری برای کاهش محدودیتهای عبور کشتیها از تنگه هرمز متمرکز شده است.
این روایت با مواضع رسمی تهران نیز همخوانی دارد. «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران روز یکشنبه اعلام کرد که چند دور گفتوگوی فنی میان ایران و عمان در تهران برگزار شده و دو طرف درباره اصول مشترک و سازوکارهای عملیاتی برای مدیریت تردد ایمن کشتیها در تنگه هرمز تبادل نظر کردهاند. به گفته وی، این مذاکرات پیشرفتهایی داشته و رایزنیهای فنی و سیاسی همچنان ادامه دارد، در حالی که وضعیت تردد در تنگه هرمز نیز تغییری نکرده است.
با وجود فعال شدن مسیر دیپلماسی، تقریبا همه تحلیلگران آمریکایی نسبت به موفقیت گزینه نظامی ابراز تردید کردهاند. گزارش د. هیل نشان میدهد که بخش قابل توجهی از کارشناسان امنیتی آمریکا معتقدند حملات هوایی گستردهتر بعید است بتواند ایران را وادار به پذیرش شروط واشنگتن کند. «سینا عضدی» مدیر برنامه مطالعات خاورمیانه دانشگاه جورج واشنگتن در گفتوگو با این رسانه تاکید کرده که از نگاه تهران، این جنگ ماهیتی «وجودی» پیدا کرده و در چنین شرایطی تشدید بمبارانها تغییری در محاسبات راهبردی ایران ایجاد نخواهد کرد. به اعتقاد او، افزایش حملات تنها منطقه را بیثباتتر کرده و شانس دیپلماسی را کاهش میدهد.
تهران توانسته با استفاده از پهپادها، مینهای دریایی و ظرفیتهای نامتقارن، بازار جهانی انرژی و امنیت کشتیرانی را تحت تأثیر قرار دهد؛ موضوعی که باعث شده مسئله تنگه هرمز اکنون به مهمترین محور گفتوگوهای دو طرف تبدیل شود.همین ارزیابی در میان برخی مقامهای نظامی آمریکا نیز دیده میشود. ژنرال «دن کین» رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا در جلسه استماع سنا تایید کرده که قدرت هوایی به تنهایی محدودیتهای جدی دارد و موفقیت زمانی حاصل میشود که ابزارهای دیپلماتیک، اطلاعاتی، اقتصادی و نظامی به طور همزمان به کار گرفته شوند.
«مایکل مولروی» معاون پیشین وزارت دفاع آمریکا نیز در گفتوگو با د. هیل هشدار داده که در صورت شکست مذاکرات و عدم دستیابی به توافقی جدید، آمریکا ناچار خواهد شد به صورت دورهای تأسیسات هستهای ایران را هدف قرار دهد؛ وضعیتی که به گفته او میتواند به یک «درگیری دائمی» تبدیل شود.
برآیند گزارشهای منتشرشده در ۷۲ ساعت اخیر نشان میدهد که هر دو طرف همچنان از اهرمهای فشار خود استفاده میکنند. آمریکا ضمن حفظ حضور گسترده نظامی در منطقه، گزینه تشدید حملات را کنار نگذاشته و همزمان تلاش میکند عبور و مرور در تنگه هرمز را به شرایط قبل از جنگ بازگرداند. در مقابل، ایران نیز همچنان کنترل و نفوذ خود بر تنگه هرمز را مهمترین برگ برنده در مذاکرات میداند.
واشنگتنپست در تحلیلی در این خصوص مینویسد که اگرچه حملات آمریکا به ادعای این رسانه آسیبهایی به زیرساختها و توان نظامی ایران وارد کرده اما تهران همچنان توانسته با استفاده از پهپادها، مینهای دریایی و ظرفیتهای نامتقارن، بازار جهانی انرژی و امنیت کشتیرانی را تحت تأثیر قرار دهد؛ موضوعی که باعث شده مسئله تنگه هرمز اکنون به مهمترین محور گفتوگوهای دو طرف تبدیل شود.
مجموع روایت های منتشر شده در رسانههای آمریکایی در چند ساعت اخیر نشان می دهد که به تعبیر آنها روابط ایران و آمریکا وارد مرحلهای از «بازدارندگی همراه با دیپلماسی» شده است؛ مرحلهای که در آن نه جنگ به پایان رسیده و نه توافقی پایدار حاصل شده و مبنای کار قرار گرفته است. در شرایطی که واشنگتن همزمان سیاست «فشار و مذاکره» را دنبال میکند، تهران نیز بدون کنار گذاشتن اهرمهای راهبردی، از مسیر گفتوگو برای مدیریت بحران استفاده میکند.
در چنین شرایطی، آینده مناسبات دو کشور بیش از هر چیز به سرنوشت مذاکرات درباره تنگه هرمز، امنیت دریانوردی و احتمال شکلگیری چارچوبی جدید برای گفتوگوهای گستردهتر وابسته خواهد بود. گفت و گوهایی که یادداشت تفاهم اسلام آباد با امضای رئیس جمهور آمریکا در ذیل آن، باید مبنای آغاز آن قرار بگیرد.
