آیا جنگ متهم اصلی تورم در کشور است؟
با مرور آمارهای قبل و بعد از جنگ، سهم عوامل ساختاری و شوکهای اخیر در تورم را بررسی کردیم.
به گزارش سایت طلا، آرژانتین بدون جنگ، اوکراین با جنگ و آلمان پس از جنگ جهانی اول، هر سه یک نقطه مشترک دارند؛ جهش قیمت مواد غذایی. اما تفاوت در ریشه بحران است. در اوکراین، جنگ محرک اصلی تورم بود. در آرژانتین، سیاستهای اقتصادی و در آلمان، فروپاشی پول ملی پس از جنگ.
حالا در ایران، آمارها روایت دیگری دارند؛ تورم بالا پیش از آغاز جنگ نیز وجود داشت و حتی در اردیبهشت۱۴۰۴، پیش از شروع درگیریها، تورم نقطهبهنقطه خوراکیها در خراسان رضوی به ۴۰.۷درصد رسیده بود؛ بنابراین اگرچه جنگ میتواند به افزایش قیمتها دامن بزند، اما توضیحدهنده تمام آنچه امروز با تورم نقطه به نقطه ۸۸.۶ درصدی کل و ۱۳۴.۶ درصدی خوراکیها بر سفره خانوار میگذرد، نیست.
در این گزارش علاوهبر مقایسه تورم کشور با دیگر کشورها در شرایط بحران، نظر کارشناسان را در رابطه با علل مختلف رشد تورم و همچنین شتاب تورم استان خراسان رضوی جویا شدیم.
علت شتاب تورم در استان خراسان رضوی چیست؟
سعیده بهنژاد، کارشناس مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی خراسان رضوی، ریشه تفاوت نرخ تورم استانها را در دو عامل اصلی میداند؛ نخست تفاوت در ترکیب سبد مصرف خانوارها و دوم تفاوت در نرخ تورم گروههای کالایی و خدماتی.
وی میگوید: نرخ تورم هر استان بر اساس وزن گروه «خوراکیها و آشامیدنیها» و «کالاهای غیرخوراکی و خدمات» در سبد هزینه خانوار محاسبه میشود. ازاینرو، حتی اگر افزایش قیمت یک کالا در دو استان یکسان باشد، تفاوت در سهم آن کالا در سبد مصرف خانوار میتواند نرخ تورم نهایی را تغییر دهد.
به گفته بهنژاد، خراسان رضوی به دلیل درآمد سرانه پایینتر نسبت به برخی استانهای برخوردار، سهم بیشتری از خانوارهای با درآمد متوسط و پایین را در خود جای داده است. در نتیجه، بخش بزرگتری از هزینه خانوارها صرف کالاهای ضروری، بهویژه خوراکیها و آشامیدنیها میشود.
از آنجا که این گروه در سالهای اخیر، بهویژه پس از حذف ارز ترجیحی، افزایش نرخ ارز، رشد هزینههای حملونقل و سایر اصلاحات اقتصادی، تورم بالاتری را تجربه کرده، وزن بیشتر خوراکیها در سبد مصرفی خانوارهای استان به افزایش نرخ تورم خراسان رضوی نسبت به میانگین کشور کمک کرده است.
وی تأکید میکند: علاوه بر تفاوت در الگوی مصرف، عوامل ساختاری نیز بر واگرایی تورمی استانها اثرگذارند. به گفته او، افزایش هزینه واردات، تغییر حقوق گمرکی، خشکسالی، رشد هزینههای حملونقل، نوسانات دستمزد، اجارهبها و هزینههای تولید و توزیع، موجب شده است نرخ تورم گروههای مختلف کالا و خدمات در استانها یکسان نباشد.
این کارشناس اقتصادی میافزاید: مجموعه این عوامل باعث شده خراسان رضوی در دوره اخیر تورمی بالاتر از میانگین کشور را تجربه کند؛ موضوعی که برای تحلیل دقیقتر، نیازمند بررسی جزئیتر ساختار هزینه خانوار، ترکیب سبد مصرفی و ویژگیهای اقتصادی استان است.
عوامل اثرگذار بر تورم چه بود؟
سمیرا سبزواری، مدیر مرکز مطالعات و بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی خراسان رضوی، معتقد است که افزایش تورم خردادماه را نمیتوان صرفا به جنگ نسبت داد و مجموعهای از عوامل اقتصادی و شوکهای ناشی از درگیریهای اخیر به طور همزمان بر رشد قیمتها اثر گذاشتهاند.
وی میگوید: کاهش درآمدهای دولت در ماههای پایانی سال گذشته و ابتدای امسال، رشد نقدینگی و تأمین بخشی از منابع از طریق چاپ پول، از عواملی است که آثار تورمی آن اکنون در آمارهای خردادماه نمایان شده است. به گفته او، در کنار این موارد، آسیب به صنایع بالادستی مانند پتروشیمی و فولاد، افزایش هزینه بستهبندی و تولید در صنایع غذایی، رشد هزینه واردات بهدلیل محدودیتهای تجاری، شوکهای امنیتی و نوسانات ارزی نیز به افزایش قیمت کالاها، بهویژه اقلام اساسی و خوراکی، دامن زده است.
سبزواری تأکید میکند: آثار سیاستهای اقتصادی گذشته نیز همچنان در تورم امروز دیده میشود. از جمله حذف ارز ترجیحی، افزایش نرخ ارز در مرکز مبادله، رشد حقوق و دستمزدها و سایر تصمیمات اقتصادی که به اعتقاد او، همگی در کنار آثار جنگ، فشار مضاعفی بر سطح عمومی قیمتها وارد کردهاند.
تورم، تنها از جنگ نیست
حمله روسیه به اوکراین در فوریه۲۰۲۲ یکی از بزرگترین شوکهای اقتصادی اروپا در دهههای اخیر را رقم زد. تخریب زیرساختها، اختلال در تولید، بستهشدن مسیرهای صادراتی و کمبود برخی کالاها باعث شد نرخ تورم سالانه اوکراین در پایان سال۲۰۲۲ به حدود ۲۶.۶درصد برسد.
در همین دوره، تورم مواد غذایی در مقاطعی به حدود ۳۵ تا ۳۷درصد افزایش یافت. با این حال، با وجود ادامه جنگ، اجرای سیاستهای پولیانقباضی، کمکهای مالی گسترده بینالمللی و تثبیت نسبی بازار ارز، باعث شد روند تورم از سال۲۰۲۳ به بعد بهتدریج نزولی شود. تجربه اوکراین نشان میدهد که حتی در شرایط جنگ تمامعیار نیز سیاستگذاری اقتصادی میتواند در کنترل روند تورم نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
آرژانتین نمونهای است که نشان میدهد برای رسیدن به تورمهای بسیار بالا، لزوما نیازی به جنگ نیست. این کشور در سال۲۰۲۳ با تورم سالانه حدود ۲۱۱درصد روبهرو شد و در برخی ماهها، تورم مواد غذایی از ۲۵۰درصد نیز عبور کرد.
اقتصاددانان، علت اصلی این وضعیت را سالها کسری بودجه، تأمین مالی دولت از طریق چاپ پول، کاهش ارزش پول ملی و بیاعتمادی به سیاستهای اقتصادی میدانند. دولت جدید آرژانتین از اواخر۲۰۲۳ با اجرای سیاستهای سختگیرانه مالی و پولی تلاش کرد روند تورم را مهار کند و در سال۲۰۲۴ سرعت رشد قیمتها بهتدریج کاهش یافت؛ هرچند هزینه اجتماعی این سیاستها بالا بود.
ابرتورم آلمان در سال ۱۹۲۳ یکی از مشهورترین نمونههای تاریخ اقتصاد است. پس از پایان جنگ جهانی اول، پرداخت غرامتهای سنگین، بحران مالی و چاپ گسترده پول باعث شد که ارزش مارک آلمان تقریبا از بین برود. در اوج بحران، تورم ماهانه به حدود ۲۹هزار درصد رسید و قیمت کالاها گاهی ظرف چند روز چندبرابر میشد. مردم برای خرید نان، چمدان یا فرغون پر از اسکناس حمل میکردند. این بحران زمانی مهار شد که دولت چاپ بیرویه پول را متوقف کرد، پول جدید معرفی شد و اصلاحات مالی و پولی گسترده به اجرا درآمد.
وجهمشترک این سه تجربه آن است که تورمهای شدید معمولا ریشه در یک عامل واحد ندارند. در اوکراین، جنگ نقش اصلی را داشت؛ در آرژانتین، بیثباتی سیاستهای اقتصادی؛ و در آلمان، فروپاشی نظام پولی پس از جنگ. همین مقایسه نشان میدهد که نسبتدادن تورم امروز ایران صرفا به جنگ، با واقعیت آماری همخوانی ندارد؛ زیرا آمارهای رسمی نشان میدهد که پیش از آغاز جنگ دوازده روزه نیز تورم نقطهبهنقطه در کشور و خراسان رضوی در محدوده ۴۰درصد قرار داشت و روند افزایش قیمتها از قبل آغاز شده بود. جنگ میتواند شتاب این روند را بیشتر کند، اما بهتنهایی توضیحدهنده رسیدن تورم خوراکیها به سطوحی مانند ۱۳۸.۹درصد در خراسان رضوی نیست.
تورم مزمن پیش از جنگ آغاز شد
در اردیبهشت۱۴۰۴، یعنی پیش از آغاز جنگ دوازدهروزه، تورم نقطهبهنقطه کل در خراسان رضوی ۳۶.۸درصد و در کشور ۳۸.۷درصد بود. این اعداد نشان میدهد که اقتصاد پیش از جنگ نیز با تورم مزمن دستوپنجه نرم میکرد. پس از پایان جنگ دوازده روزه، آمار خرداد۱۴۰۴ تنها افزایش محدودی را نشان داد. تورم نقطهبهنقطه خراسان رضوی به ۳۸درصد رسید و در کشور ۳۹.۴درصد ثبت شد.
حتی در تیرماه۱۴۰۴ نیز اگرچه برخی شاخصها افزایش یافت، اما هنوز از جهشهای امروز فاصله زیادی داشتند؛ تورم نقطهبهنقطه استان ۴۰.۵درصد و کشور ۴۰.۲درصد ثبت شد. مقایسه این روند با آمار امروز نشان میدهد آنچه اکنون مشاهده میشود، حاصل یک شوک مقطعی نیست، بلکه نتیجه انباشت فشارهای تورمی در ماههای متوالی است.
به بیان دیگر، جنگ شاید به تشدید انتظارات تورمی و افزایش برخی قیمتها کمک کرده باشد، اما زمینه این جهش از قبل وجود داشته و روند تورم پس از آن نیز ادامه یافته است.
سفره و سقف، گروگان تورم
در اقتصاد، معمولا وقتی از فشار بر معیشت خانوار صحبت میشود، دو قلم بیش از همه مورد توجه قرار میگیرند؛ سفره و سقف. سفره، نماد هزینههای خوراکی است و سقف، نماد هزینه مسکن. اگر یکی از این دو گران شود، خانوار ناچار است از بخشی دیگر از هزینههایش بزند؛ اما وقتی هر دو همزمان گران میشوند، انتخابها محدودتر و کیفیت زندگی پایینتر میآید.
تازهترین آمارهای مرکز آمار ایران نشان میدهد که کشور و بهتبع آن خراسان رضوی، اکنون دقیقا در چنین وضعیتی قرار گرفته است. از یکسو تورم با شیبی تندتر افزایش یافته و تورم استان در همه شاخصها از کشور پیشی گرفته است و از سوی دیگر، سهم هزینه مسکن از کل هزینههای خانوار استان به بیش از ۴۱درصد رسیده است.
به بیان دیگر، بخش مهم درآمد خانوار پیش از آنکه صرف آموزش، درمان، تفریح یا پسانداز شود، صرف تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی میشود.
نگاهی به آمارها نشان میدهد که تورم نقطهبهنقطه کل در خراسان رضوی به ۹۷.۲درصد رسیده، در حالی که این شاخص در سطح کشور ۸۸.۳درصد است. این فاصله نشان میدهد که سرعت افزایش قیمتها در استان از متوسط کشور بیشتر بوده است. در گروه خوراکیها نیز شرایط نگرانکنندهتر است؛ تورم نقطهبهنقطه خوراکیها در خراسان رضوی به ۱۳۸.۹درصد رسیده، در حالی که میانگین کشور ۱۳۴.۶درصد است.
همچنین تورم سالانه خوراکیها در استان ۹۶.۳درصد و در کشور ۹۰.۷درصد ثبت شده است. در گروه غیرخوراکیها و خدمات نیز تورم نقطهبهنقطه استان ۷۲.۶درصد و کشور ۶۴.۴درصد بوده و تورم سالانه این گروه در استان به ۵۰درصد رسیده که بالاتر از میانگین ۴۷.۵درصدی کشور است.
با این حال، برای تحلیل این اعداد باید یک نکته مهم را در نظر گرفت؛ تورم امروز را نمیتوان صرفا به تحولات ماههای اخیر یا جنگها نسبت داد. بررسی روند یکسال گذشته نشان میدهد که اقتصاد ایران پیش از آغاز درگیریها نیز با تورم بالا مواجه بود.
پیشتازی رشد تورم در خوراکیها
نکته مهم دیگر، تفاوت رفتار گروههای کالایی است. در حالی که تورم کل تقریبا دوبرابر شده، رشد قیمت خوراکیها بسیار سریعتر بوده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا خانوارهای کمدرآمد بخش بزرگتری از درآمد خود را صرف خرید مواد غذایی میکنند؛ بنابراین افزایش قیمت خوراکیها بیش از هر گروه دیگری، قدرت خرید دهکهای پایین را تحتتأثیر قرار میدهد.
از سوی دیگر، وقتی سهم هزینه مسکن نیز به بیش از ۴۱درصد میرسد، فضای مانور خانوار برای سایر هزینهها بهشدت محدود میشود. در چنین شرایطی، خانوارها معمولا سه راه بیشتر پیش رو ندارند؛ کاهش مصرف، حذف برخی کالاها و خدمات یا استفاده از پسانداز و بدهی برای جبران هزینهها.
استمرار این روند میتواند پیامدهایی فراتر از اقتصاد خانوار داشته باشد و بر سلامت، آموزش، کیفیت تغذیه و حتی سرمایه انسانی در بلندمدت اثر بگذارد.
