محو هويت تاريخي بازار تهران

بازار تهران در واقع قلب اقتصادی کشور و یکی از نقاط تاریخی شهر تهران است. قدمت این بازار به دوره قاجاریه باز گشته و در طی دوران پهلوی و پس از انقلاب دستخوش تغییراتی در بافت سنتی آن شده است. در دوران پهلوی کوچه تکیه دولت که بازار تهران را به تکیه دولت متصل می کرد، با ایجاد خیابان 15 خرداد(فعلی) به دو قسمت تقسیم و در واقع ارتباط این کوچه با بازار قطع شد. سپس تکیه دولت نیز در زمان رضا شاه تخریب و آثاری از آن به جای نماند. در سال های اخیر شهرداری تهران اقداماتی در این منطقه انجام داده که به عقیده کارشناسان میراث فرهنگی کاملا مغایر با اصول مرمتی است. به گفته مسئولین میراث فرهنگی، شهرداری برای بازار تهران 4 دروازه تعریف کرده که این دروازه ها به هیچ وجه در بافت تاریخی بازار تهران وجود نداشته است. مسئولین میراث فرهنگی تاکید می کنند: اگر این دروازه ها برای بازار تهران نیاز بود از گذشته در این منطقه ایجاد می شد.
تنگی کوچه های بازار، تغییر کاربری بسیاری از حجره ها، تغییر بافت های مسکونی آن به انبارها و غیره خطرات بی شماری را برای این بخش از تهران ایجاد کرده است. به گفته کسبه بازار در صورت بروز هر حادثه ای امکان ورود ماشین های امدادی به بازار نیست و فقط با استفاده از گاری های بارکش می توان به مصدومان کمک کرد. کسبه معتقد بودند بازار به هیچ وجه در برابر زلزله مقاوم نیست. آتش سوزی نیز مهمترین خطر بالقوه بازار است. در ساخت و سازهای جدید جرز بسیاری از دیوارها برداشته شده یا به بیان ساده تر دیوارهایی با ضخامت نیم متر تراشیده شده و به تیغه هایی با ضخامت 10 سانتی متر تبدیل شده اند که خود امکان بروز خطراتی نظیر ریزش را در بازار فراهم کرده است. در جریان بازدید گروه خبرنگاران از بازار تهران، کسبه از عدم توجه مسئولین به بازسازی و نوسازی بازار گله مند بودند. در بازار تهران به جز کوچه های تنگ، هیچ چیز رنگ و بوی قدیمی خود را حفظ نکرده است.
محمد ابراهیم لاریجانی مدیر میراث فرهنگی استان تهران با تاکید بر غیرقابل قبول بودن ساخت و سازهای برخی از ارگان ها، می گوید: باید هویت ایرانی اسلامی بازار حفظ شود.
وی می افزاید: برخی اتفاقات بازار مورد تایید و پذیرش کسبه و جامعه اسلامی بازار نیست.
لاریجانی وجود سیم و زواید روی دیوارهای بازار را عاملی برای ایجاد آتش سوزی دانسته و می گوید: این زواید علاوه بر آسیب به منظر بازار، خطرات متعددی را برای کسبه به همراه دارد.
وی ادامه می دهد: شهرداری باید نسبت به قرار دادن تابلوهای نشانگر، متناسب با بافت تاریخی بازار و حذف سیم کشی های روی دیوار اقدامات مناسب را انجام دهد.
مدیر کل میراث فرهنگی استان تهران وجود 80 هزار متر مربع انبار در اطراف بازار را خطر بالقوه دیگری برای کسبه بازار دانسته و تاکید می کند: با تغییر بافت مسکونی این منطقه، مهاجرت جوامع محلی و تبدیل مناطق مسکونی به تجاری و انبار، هویت بازار به شدت تحت تاثیر قرار گرفته است.
وی ادامه می دهد: وجود انبارها در بازار به هیچ وجه مورد تایید آتش نشانی نبوده و خطر آتش سوزی به مراتب مهمتر از تخریب های موضعی است که در بازار رخ می دهد.
لاریجانی با اشاره به نامه نگاری ها و مکاتبات گسترده به شهرداری اظهار می دارد: تا کنون با وجود اخطارهای فراوان و ارسال بیش از 1000 فقره نامه، ساخت و سازها در بازار متوقف نشده است.
وی می گوید: به دلیل اعتبارات مناسب شهرداری، اجرای عملیات عمرانی به عهده این ارگان بوده و سازمان میراث فرهنگی فقط نقش نظارتی بر عملکرد شهرداری را دارد.
مدیر کل میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به تخریب دو حجره مربوط به دوره قاجاریه اذعان می دارد: تخریب این دو حجره به دلیل ایجاد ورودی مناسب برای ساخت پاساژی در بازار بوده است.
وی خاطر نشان می سازد: سازمان میراث فرهنگی در این زمینه وارد عمل شده و در حال حاضر متولیان امر مشغول مرمت این دو حجره هستند.
لاریجانی با اشاره به تخصیص اعتبار 20 میلیاردی شورای اسلامی شهر تهران برای حفاظت و مرمت بازار تهران، تصریح می کند: بر خلاف عملکرد مناسب شورای شهر، اقدامات شهرداری بر اساس طرح های مصوب سازمان میراث فرهنگی نیست.
وی در جریان بازدید از تیمچه حاجب الدوله می گوید: شهرداری باید بین رفع خطر و طاق سازی، اولویت بیشتری برای رفع خطر قایل شود.
مدیر کل میراث فرهنگی استان تهران ادامه می دهد: این تیمچه نیاز به مرمت داشته و جان کسبه آن در معرض تهدید است.
وی می افزاید: تیمچه حاجب الدوله در سال 67 توسط فردی به نام شعرباف مرمت شده و در حال حاضر باید هرچه سریعتر مرمت آن آغاز شود.
غدیر افروند، کارشناس میراث فرهنگی، این تیمچه را با وسعت 20 هزار متر، مربع قلب تپنده بازار نامیده و می گوید: سقف این تالار سرپوشیده بزرگ، در یک روز تعطیل دهه 60 به طور کامل فروریخته است.
وی می افزاید: بازسازی و مرمت این پوشش کار بسیار عظیمی بوده و نیازمند توجه مسئولین است.
افروند با اشاره به تهیه نقشه های معماری تیمچه حاجب الدوله می گوید: تا کنون یک سوم این منطقه دستخوش دخل و تصرف ها شده است.
احمد خوشنویس، رییس پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نیز ضمن تاکید بر مقابله با اظهار نظرهای شخصی و سلیقه ای در مباحث مرمتی، اذعان می دارد: در مرمت آثار تاریخی اگر از مصالح جدید استفاده شود، بایستی مطابق قوانین اعلام شود.
وی تاکید می کند: تکنیک های استفاده شده در مرمت آثار نباید مردم را گمراه کند.
خوشنویس ادامه می دهد: اگر طاق سازی های بازار ابداعی است باید به اطلاع عموم برسد.
وی می گوید: عملیاتی که در بازار تهران در دست انجام است ارزش تاریخی نداشته و این اقدامات بایستی با هماهنگی کامل سازمان میراث فرهنگی انجام شود.
خوشنویس طاق و تویزه تیمچه جاجب الدوله را بی نظیر دانسته و اظهار می دارد: معماران امروزی جرات ایجاد چنین طاق هایی را ندارند.
وی با اشاره به دخل و تصرف های انجام شده در این تیمچه می گوید: برخی قوس های روی دیوار پس از ساخته شدن شعبه بانک حذف شده در حالی که می توانست با توجه به معماری گذشته، قوس را ایجاد کرده و از فضای داخلی قوس برای استقرار دستگاه های آب سردکن استفاده کنند.
رییس پژوهشگاه با اشاره به ارزش حفظ میراث فرهنگی اظهار می دارد: انواع قوس ها و کاشی کاری های بازار ممکن است در نظر عوام ساده جلوه کند، اما هریک از آنها حامل پیام خاص است.
وی تاکید می کند: شهرداری باید بداند که نمی تواند از بازار یک شهرک سینمایی بسازد.
خوشنویس ادامه می دهد: هیچ کس نمی تواند یک شرکت یا فرد را استخدام کرده و بر اساس طرح های ذهنی اقدام به طاق سازی کند.
وی می گوید: مدیریت شهری اقدام به رواق سازی و ایجاد طاق آجری می کند، همه این ساخت و سازها باید با مستندات کافی باشد.
رییس پژوهشگاه استفاده از آسفالت و سنگ در کف بازار را عاملی برای ایجاد جریان رطوبت به سمت دیوارها دانسته و تصریح می کند: سیم کشی های غلط در بازار به وقوع آتش سوزی در آن کمک می کند.
وی با اشاره به تغییر کاربری راسته های مختلف بازار می گوید: اگر پول مدیریت شهری در راستای اهداف میراث فرهنگی هزینه شود، به طور قطع نتایج مثبت تری بدست خواهد آمد.
خوشنویس تاکید می کند: اقدامات فعلی شهرداری، مورد تایید میراث فرهنگی نبوده و بازار را از هویت گذشته خارج می کند.